Bảo tồn và phát huy các nghề thủ công tiêu biểu của Đà Lạt - Lâm Đồng - Thực trạng và giải pháp

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC NGHỀ THỦ CÔNG TIÊU BIỂU CỦA  ĐÀ LẠT - LÂM ĐỒNG  - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

 

                                      Đoàn Bích Ngọ

Phó Giám đốc Bảo tàng Lâm Đồng

 

I. Thực trạng các nghề thủ công tiêu biểu tại Đà Lạt

Nghề đan len, nghề thêu tranh, cưa lọng, chạm bút lửa là những nghề thủ công tiêu biểu của Đà Lạt, tuy thời gian ra đời và tồn tại chưa lâu (do đặc thù của Đà Lạt là một vùng đất mới) nhưng chúng có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - văn hóa của người Đà Lạt ở Lâm Đồng. Các nghề thủ công tiêu biểu của Đà Lạt nói trên không những cung cấp sản phẩm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, nâng cao thu nhập gia đình, mà còn góp phần vào việc phát triển kinh tế của địa phương. Đồng thời còn giúp cho nhân dân Đà Lạt, đặc biệt là các nghệ nhân thể hiện tài năng, sự sáng tạo và bảo tồn được bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc.

Hiện nay, dưới tác động của nền kinh tế thị trường, cùng với sự giao lưu kinh tế - văn hóa với các vùng, miền trong nước và quốc tế, sản phẩm của các nghề đan len, thêu tranh, cưa lọng, chạm bút lửa của Đà Lạt phải cạnh tranh với các mặt hàng này từ các nơi khác tới, đặc biệt là các đồ len và đồ lưu niệm của Trung Quốc, chúng vừa rẻ lại có màu sắc đẹp, mẫu mã phong phú. Do đó những năm gần đây, các nghề thủ công của Đà Lạt nói trên gặp khá nhiều khó khăn trong sản xuất, tiêu thụ tại chỗ và xuất khẩu. Điều này đã làm cho quy mô sản xuất của các nghề thủ công ở Đà Lạt đang dần bị thu hẹp và mai một.

Các nghề thủ công của Đà Lạt nói chung, đặc biệt là các nghề tiêu biểu như: đan len, thêu tranh, cưa lọng, chạm bút lửa hiện nay vẫn còn tồn tại và phát triển, nhưng còn nhiều bất cập do chịu sự tác động của nền kinh tế thị trường và sự cạnh tranh của các sản phẩm sản xuất bằng các kỹ thuật, công nghệ hiện đại, lại khá phong phú đa dạng về mẫu mã, màu sắc và chất liệu. Những sản phẩm này lại có giá thành hạ, phù hợp với khả năng mua sắm của mọi đối tượng, đặc biệt là những khách hàng có thu nhập thấp và trung bình.

Các nghề đan len và thêu tranh đang trong xu hướng phát triển song không đều và khá thất thường, phụ thuộc vào đơn đặt hàng và chủ yếu phục vụ xuất khẩu và một số resort cao cấp để bán cho khách du lịch.

Nghề đan len và nghề thêu trước đây chủ yếu là phục vụ nhu cầu của người tiêu dùng tại địa phương và các thị trường nội địa trong nước, nhưng hiện nay thiên về xuất khẩu nhiều hơn. Do đó mẫu mã, màu sắc, số lượng, chủng loại cũng bị phụ thuộc vào các đơn đặt hàng làm theo yêu cầu của khách. Điều này cũng ảnh hưởng tới tính chủ động, sáng tạo của các nghệ nhân.

Riêng đối với nghề cưa lọng, chạm bút lửa cũng đang trong tình trạng báo động với nguy cơ bị mai một và thất truyền. Hiện nay, trên địa bàn Đà Lạt chỉ có một cơ sở sản xuất có đăng ký với Sở Công thương nhưng với số lượng công nhân rất khiêm tốn, đầu ra của sản phẩm không nhiều. Nhiều nghệ nhân bỏ nghề vì thu nhập thấp, không đủ để mưu sinh. Hiện tại chỉ còn 4,5 nghệ nhân làm nghề chạm bút lửa ngồi ở khu vực đường Nguyễn Thị Minh Khai và chợ Đà Lạt (cơ sở sản xuất mỹ nghệ Nghĩa Hảo, nghệ nhân Nguyễn Khánh Quang, Thi Hoàng - 268 Phan Đình Phùng, Huỳnh Thị Hà - 10B Phạm Hồng Thái, cưa lọng thì còn thấy mỗi nghệ nhân Tố Nữ ngụ tại 2788 Phù Đổng Thiên Vương, hiện bán và hành nghề tại Lầu 2 khu A, chợ Đà Lạt).

Bên cạnh đó, do tác động của nền kinh tế thị trường, đặc biệt là mấy năm gần đây với “sự đổ bộ” ồ ạt của các mặt hàng có xuất xứ  từ Trung Quốc, đặc biệt là các loại áo, khăn len, đồ lưu niệm... vào Đà Lạt đã ảnh hưởng lớn đến các nghề thủ công nói trên.

Các sản phẩm của nghề đan, thêu và cưa lọng, chạm bút lửa đang bị yếu thế khi cạnh tranh với các loại hàng này của Trung Quốc về mặt mẫu mã, màu sắc, đặc biệt là giá thành.

Các tổ hợp sản xuất, các Hợp tác xã, các doanh nghiệp kinh doanh mặt hàng len, tranh thêu tại Đà Lạt cũng gặp không ít khó khăn do phải cạnh tranh với các doanh nghiệp Trung Quốc không những ở Đà Lạt và thị trường nội địa mà còn trên thị trường quốc tế. Do đó thị trường tiêu thụ bị thu hẹp, kim ngạch xuất khẩu giảm sút nên rất khó khăn trong vấn đề tìm đầu ra cho sản phẩm.

Mặc dù những năm qua, đặc biệt là trong thời gian gần đây, căn cứ vào tình hình thực trạng của công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp của địa phương,  UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 1270/KH-UBND triển khai thực hiện Nghị quyết số 03-QĐ/TU của Tỉnh ủy giai đoạn 2016 - 2020. Trong chương trình khuyến công giai đoạn này đã hỗ trợ hàng trăm đề án khuyến công với hàng chục tỉ đồng. Việc phát triển tiểu thủ công nghiệp và làng nghề tiếp tục được quan tâm phát triển gắn với du lịch – nông thôn mới. Ngành chế biến dâu tằm tơ được khôi phục và phát triển các mặt hàng tơ xe, lụa tơ tằm, sản phẩm đan len có sự tăng trưởng, sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống tiếp tục được duy trì phát triển, chương trình bình chọn sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, sản phẩm OCOP được tổ chức thực hiện hiệu quả, hàng năm các Tổ hợp tác, Hợp tác xã (HTX) tiểu thủ công nghiệp đã tổ chức, hỗ trợ cơ sở công nghiệp nông thôn tham gia hội chợ triển lãm nhằm khuyến khích, tôn vinh nghệ nhân sáng tạo sản phẩm thủ công mỹ nghệ có chất lượng cao, có tiềm năng phát triển sản xuất, đồng thời bảo tồn và duy trì nghề truyền thống (1). Ngoài ra, Sở Công thương cũng đã tham mưu cho UBND tỉnh ra Quyết định số 50/QĐ-UBND về công nhận nghề truyền thống, làng nghề truyền thống (theo thống kê, tính đến hết năm 2016, toàn tỉnh đã có 29 làng nghề truyền thống, trong đó Đà Lạt có 05 làng nghề), tổ chức thi tay nghề cho các nghệ nhân và làm thủ tục đề nghị UBND tỉnh công nhận, phong tặng danh hiệu cho các nghệ nhân (trong số nghệ nhân được phong tặng nghệ nhân ưu tú giai đoạn 2016 – 2020, có 01 nghệ nhân tiêu biểu của tiểu thủ công nghiệp: nghề cưa lọng, chạm bút lửa Nghĩa Hảo).

Tuy vậy, như đã tìm hiểu thực trạng và phân tích ở trên, các nghề thủ công truyền thống tiêu biểu của Đà Lạt đang trong tình trạng báo động ở mức nghiêm trọng và nguy cơ bị mai một. Đặc biệt trong thời gian gần đây do ảnh hưởng của dịch Covid, các nghề thủ công truyền thống của Đà Lạt nói trên đã gặp nhiều khó khăn, nhiều người bỏ nghề đan móc len thủ công, cưa lọng, chạm bút lửa chuyển sang làm việc khác.   

Việc bảo tồn và phát huy các nghề thủ công tiêu biểu tại Đà Lạt, Lâm Đồng như đan móc len, thêu tranh, cưa lọng, chạm bút lửa là rất cần thiết và quan trọng. Đặc biệt là trong thời kỳ hội nhập và phát triển hiện nay, khi ngành kinh tế du lịch đang phát triển mạnh mẽ, các sản phẩm của nghề thủ công truyền thống không những giúp gìn giữ tinh hoa văn hóa của dân tộc, quảng bá sản phẩm đặc thù mang dấu ấn văn hóa của người Đà Lạt, vật phẩm quà lưu niệm cho du khách khi tới du lịch tai vùng đất Nam Tây Nguyên và thành phố Hoa. Đây cũng là một trong những thế mạnh của Tp.Đà Lạt nói riêng và Lâm Đồng nói chung, đồng thời góp phần nâng cao thu nhập quốc dân, giải quyết công ăn việc làm cho người lao động tại địa phương.

II. Một số giải pháp bảo tồn và phát huy các nghề thủ công tiêu biểu tại Đà Lạt – Lâm Đồng

1. Các giải pháp bảo tồn

Trước tình hình thực trạng như đã nêu trên, để bảo tồn và phát huy các nghề thủ công tiêu biểu của Đà Lạt, thiết nghĩ chúng ta cần có những giải pháp cụ thể sau:

+ Bảo tồn tại chỗ và trong cộng đồng xã hội

- Tổ chức các lớp dạy nghề đan, móc, thêu, cưa lọng, chạm bút lửa cho con em và bà con sinh sống tại các phường trên địa bàn thành phố Đà Lạt và các vùng phụ cận. Mời các nghệ nhân giỏi nhất, truyền dạy lại những kinh nghiệm và kỹ thuật, nghệ thuật các nghề thủ công tiêu biểu nói trên. Đồng thời tổ chức cho các nghệ nhân và các lớp học đi tham quan học tập ở một số cơ sở sản xuất, làng nghề truyền thống có tiếng về các mặt hàng đan, móc, thêu, cưa lọng, chạm bút lửa để có dịp học hỏi kinh nghiệm, tiếp cận với những mẫu mã, mặt hàng mới để về vận dụng sáng tạo trong sản xuất tại địa phương.

- Mở xưởng sản xuất, mời các nghệ nhân cùng cộng tác. Các nghệ nhân vừa sản xuất, vừa truyền dạy nghề cho thanh niên và phụ nữ đang thiếu việc làm tại địa phương. Liên hệ với các khu du lịch, các bảo tàng, các điểm di tích, danh lam thắng cảnh ở Đà Lạt nhận đặt hàng và làm những mẫu đồ lưu niệm mang đậm nét văn hóa cũng như tính đặc thù riêng của từng bảo tàng, di tích, danh lam thắng cảnh để bán cho du khách làm kỷ niệm khi tới tham quan  Đà Lạt, Lâm Đồng.

+ Bảo tồn tại Bảo tàng

- Tổ chức điền giã, nghiên cứu, quay phim, chụp ảnh về các quy trình của các nghề thủ công tiêu biểu của Đà Lạt nói trên. Sưu tầm các mẫu sản phẩm và tài liệu liên quan đến các nghề thêu tranh, cưa lọng, chạm bút lửa, đan, móc len để tổ chức trình chiếu, giới thiệu trong Bảo tàng.

- Tổ chức mời một nhóm nghệ nhân trình diễn thao tác giới thiệu với du khách về các công đoạn của các nghề nói trên, đồng thời bản thân các nghệ nhân có thể hướng dẫn cho các em học sinh và khách tham quan cùng trải nghiệm và khám phá các bí quyết tạo ra sản phẩm. Đồng thời thông qua hoạt động này, các nghệ nhân có thể trực tiếp quảng bá và bán sản phẩm cho du khách khi đến tham quan tại Bảo tàng.

2. Khai thác, phát huy giá trị kinh tế - văn hóa của các nghề thủ công tiêu biểu trong giai đoạn hiện nay

Hiện nay, sự phát triển kinh tế và khoa học kỹ thuật cùng với sự hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là những năm gần đây các loại đồ len Trung Quốc với kỹ thuật dệt hiện đại, phong phú về mẫu mã, thời trang tràn ngập trên thị trường từ miền ngược tới miền xuôi của cả nước nói chung và Đà Lạt, Lâm Đồng nói riêng. Gíá thành của các mặt hàng này lại khá rẻ, điều này đã có ảnh hưởng lớn đến nghề đan móc len của người Đà Lạt. Tương tự các nghề thêu, nghề cưa lọng, chạm bút lửa cũng gặp không ít khó khăn khi các loại hàng lưu niệm, tranh in màu trên các vật liệu xuất hiện tràn lan khắp mọi nơi.

Vì vậy để bảo tồn và khai thác giá trị kinh tế - văn hóa của các nghề thủ công tiêu biểu của Đà Lạt nói trên, chúng ta cần phát triển, bảo tồn các sản phẩm nghề đan len, cưa lọng, chạm bút lửa, thêu tranh theo hướng:

- Đa dạng hóa sản phẩm: vừa sản xuất các sản phẩm truyền thống, vừa sản xuất các sản phẩm mới với chất liệu và mẫu mã hiện đại hợp thời trang nhằm làm phong phú, đa dạng về sản phẩm, đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng cũng như thị hiếu của du khách. Đặc biệt nên gắn hoặc tạo logo thương hiệu, hình ảnh văn hóa đặc thù về Đà Lạt trên sản phẩm mang tính kỷ niệm quảng bá du lịch để đáp ứng nhu cầu làm quà lưu niệm cho du khách khi tới đây, nhất là trong các dịp Festival hoa, tổ chức các hoạt động sự kiện… 

- Tổ chức quảng cáo, tiếp thị sản phẩm đến các điểm du lịch (quầy bán lưu niệm), các nhà hàng, khách sạn tại Đà Lạt và một số tỉnh thành trong và ngoài nước để mở rộng thị trường tiêu thụ.

- Quy hoạch và mở tuyến tham quan làng nghề truyền thống kết hợp với việc tham quan các xưởng sản xuất các mặt hàng nói trên. Phối hợp với các công ty du lịch hướng dẫn khách tới tham quan để tạo điều kiện cho các nghệ nhân, và bà con có dịp giới thiệu nghề và bán các sản phẩm đồ len, đan móc, cưa lọng, chạm bút lửa của mình cho du khách, tạo điều kiện tăng thu nhập cho người sản xuất trực tiếp.

- Bố trí một không gian cụ thể tại công viên, hoặc gần quảng trường trong thành phố Đà Lạt trong các dịp Festival hoa, hoặc tổ chức sự kiện để tạo điều kiện cũng như môi trường tương tác giữa nghệ nhân và khách du lịch để trao đổi, chia sẻ, học tập với nghệ nhân từ nơi khác tới. Đồng thời giúp họ bán sản phẩm để tăng thu nhập, duy trì phát triển nghề, cải thiện đời sống. 

- Ngoài ra để khuyến khích bà con theo nghề, hằng năm cần tổ chức nhiều cuộc thi tay nghề, thi thiết kế các mẫu trang phục bằng len, tranh thêu, cưa lọng, chạm bút lửa để kích thích tính sáng tạo, vừa góp phần làm phong phú, đa dạng các sản phẩm, đáp ứng được nhu cầu, thị hiếu ngày càng cao của người tiêu dùng. Đồng thời áp dụng các chính sách ưu đãi, tôn vinh, khen thưởng cho các nghệ nhân và những người đi đầu trong việc sáng tạo, thiết kế mẫu mã, tìm được đầu ra cho các sản phẩm.

Trong thời gian tới, các cấp, các ngành cần quan tâm hỗ trợ và giúp đỡ nhiều hơn nữa cho việc bảo tồn và phát triển các nghề thủ công, đặc biệt là các nghề đan len, thêu tranh, cưa lọng, chạm bút lửa của Đà Lạt. Ngoài việc đầu tư cơ sở hạ tầng, nhà xưởng, mở các lớp dạy nghề cho bà con, cần có chính sách ưu đãi về thuế và hỗ trợ cho các nghệ nhân và các doanh nghiệp đang sản xuất, kinh doanh các mặt hàng này. Có như vậy mới giúp bà con nâng cao nhận thức, tự hào trong việc bảo tồn và phát huy nghề truyền thống. Đồng thời kích thích, động viên sự cố gắng và lòng đam mê sáng tạo của các nghệ nhân, doanh nghiệp, tạo điều kiện để họ tiếp tục được duy trì và dần thích ứng với kinh tế thị trường, ngày càng làm ra nhiều sản phẩm phong phú về mẫu mã, đa dạng về chủng loại, đảm bảo tốt về chất lượng với giá cả hợp lý, đáp ứng được nhu cầu, thị hiếu của người dân và du khách, để sản phẩm của các nghề thủ công này trở thành thứ hàng hóa và là món quà lưu niệm ưa thích đối với du khách trong và ngoài nước khi tới tham quan vùng đất Nam Tây Nguyên.

Trên đây là những suy nghĩ về tình hình thực trạng và một số giải pháp với mong muốn bảo tồn và phát huy, khai thác được các giá trị văn hóa, nghệ thuật của các nghề truyền thống tiêu biểu của Đà Lạt trong phát triển kinh tế, văn hóa du lịch của tỉnh nhà. Nhưng hiện nay, những nghề này đang đứng trước nguy cơ bị mai một và thất truyền, cần được sớm quan tâm đầu tư và có giải pháp thích hợp./.