KINH NGHIỆM HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN, PHẢN BIỆN VÀ GIÁM ĐỊNH XÃ HỘI, CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ

I. MỞ ĐẦU

Công tác tư vấn, phản biện và giám định xã hội (TV, PB&GĐXH) là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (Liên hiệp Hội), được thực hiện theo Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg ngày 14 tháng 02 năm 2014 của Thủ tướng Chính phủ về hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đối với các vấn đề về đường lối, chủ trương, chính sách quan trọng và những chương trình, dự án lớn về khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo, về chính sách xây dựng, phát triển đội ngũ trí thức.

Trong thời gian qua hoạt động TV, PB&GĐXH đã được Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh triển khai có hiệu quả góp phần phân tích, đánh giá, tham mưu cho các tổ chức Nhà nước có thẩm quyền kết luận việc thực hiện các chính sách, chương trình, dự án, công trình trọng điểm của Thành phố một cách chính xác và khoa học. Từ đó đã nâng cao vai trò, uy tín của Liên hiệp Hội Thành phố trong việc chủ động, phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ tham gia góp phần triển khai thành công, an toàn các công trình trọng điểm, được các Sở, ngành và Thành phố ghi nhận, khen thưởng.

Bài tham luận này, khái quát hóa kết quả hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh, rút ra những bài học kinh nghiệm làm cơ sở xây dựng những giải pháp đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động lĩnh vực TV, PB&GĐXH trong thời gian tới. 

II. NỘI DUNG

1. Cơ sở pháp lý

Hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội được Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện trên cơ sở các văn bản:

Văn bản pháp quy

• Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg ngày 14/02/2014 của Thủ tướng Chính phủ về hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam;

- Thông tư số 11/2015/TT-BTC ngày  29/01/2015 về việc hướng dẫn cơ chế tài chính cho hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam;

• Quyết định số 39/2016/QĐ-UBND ngày 30 tháng 9 năm 2016 của Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh về Ban hành Quy chế sử dụng kinh phí hỗ trợ từ ngân sách thành phố cho một số nội dung hoạt động của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2016 – 2021.

  Các văn bản tổ chức thực hiện

- Công văn số 1460/UBND-ĐTMT ngày 06/03/2008 của UBND thành phố về việc tổ chức phản biện các dự án đầu tư xây dựng hạ tầng giao thông quy mô lớn và kỹ thuật phức tạp;

- Công văn của Ủy ban nhân dân Thành phố trực tiếp giao nhiệm vụ cụ thể là góp ý hay tư vấn, phản biện và giám định xã hội; có kèm theo nguồn kinh phí; (mỗi dự án/công trình có văn bản riêng)

- Công văn của Chủ đầu tư giao nhiệm vụ TV, PB&GĐXH cho Liên hiệp Hội Thành phố thực hiện; (mỗi dự án/công trình có công văn riêng)

- Công văn của các Sở, Ban, ngành, Quận/huyện hằng năm gửi danh mục các dự án/công trình cần Liên hiệp Hội Thành phố góp ý hay tổ chức, TV, PB&GĐXH để Liên hiệp Hội chuẩn bị cho năm hiện tại và năm tiếp theo;

- Quyết định thành lập Hội đồng TV, PB&GĐXH của Chủ tịch Liên hiệp Hội Thành phố. Số lượng thành viên trong Hội đồng theo quy định (Điều 4, khoản 3, Quyết định 39/2016/QĐ-UBND của UBND Thành phố). (mỗi dự án/công trình có Quyết định riêng)

       2. Phản biện xã hội góp phần hoàn thiện chủ trương, chính sách phát triển kinh tế xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh

Trong thời kỳ đổi mới, đội ngũ trí thức đã tích cực tham gia phản biện xã hội nhiều dự thảo, dự án, đề án phát triển kinh tế - xã hội do Thành ủy, Ủy ban nhân dân, các Sở,

Ngoài ra, đội ngũ trí thức còn tiến hành phản biện xã hội nhiều đề án phát triển kinh tế - xã hội của chính quyền Thành phố, qua đó giúp Ủy ban nhân dân Thành phố có những căn cứ khoa học để điều chỉnh các quyết sách của mình một cách kịp thời, mang lại hiệu quả tích cực.

Có thể nói, hoạt động phản biện xã hội của đội ngũ trí thức thời gian qua không chỉ góp phần nâng tầm trí tuệ việc thực thi các quyết sách chính trị, mà còn đảm bảo cho Đảng bộ, chính quyền Thành phố thực hiện các chủ trương, chính sách, dự án phát triển kinh tế - xã hội sát với yêu cầu của thực tiễn, giảm sai sót, tạo sự thống nhất, đồng thuận trong xã hội; từ đó góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội Thành phố Hồ Chí Minh phát triển, an ninh - chính trị trên địa bàn ổn định, niềm tin của Nhân dân vào Đảng bộ, chính quyền được nâng lên.

Trên thực tế hoạt động TV, PB&GĐXH ở Thành phố Hồ Chí Minh đã được bắt đầu từ năm 2001 (trước khi có quyết định 22/2002/QĐ-TTg ngày 30/01/2002, của Thủ tướng Chính phủ), nhiều dự án về thoát nước, xây dựng hạ tầng, cầu đường, giao thông, thủy lợi… được các nhà khoa học của Liên hiệp Hội Thành phố góp ý, phản biện, được lãnh đạo thành phố, sở, ban, ngành tiếp thu và đánh giá cao.

Thời gian qua, hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh, khái quát giới thiệu một số kết quả như sau:  

 Hoạt động tư vấn

Tư vấn là hoạt động trợ giúp về tri thức, kinh nghiệm, cung cấp các thông tin, tư liệu cùng các ý kiến phân tích, đánh giá và kiến nghị trong việc đề xuất, xây dựng hoặc thẩm định, phê duyệt đề án.

Công tác Tư vấn đóng vai trò rất quan trọng, phải được thực hiện trước khi dự án/công trình được chủ đầu tư, các cơ quan quản lý nhà nước giao nhiệm vụ cho Tư vấn thiết kế để tránh các sai lầm đáng tiếc; gây lãng phí thời gian, công sức, tiền bạc của Nhân dân nếu quyết định không đủ cơ sở khoa học và thực tiễn.

Giai đoạn (2015 - 2021) Liên hiệp Hội chỉ được giao 2 dự án để Tư vấn khoa học từ đầu khi dự án vừa được hình thành là: 1) Dự án xây dựng hệ thống thoát nước và mở rộng đường D1, quận Bình Thạnh, TP. HCM; 2) Dự án xử lý lún sụp mặt đường, đường Trường Sa và Hoàng Sa, Quận 1, TP.HCM.

Như vậy, công tác Tư vấn chưa được Thành phố chú trọng đúng mức nên tuy có rất nhiều dự án quan trọng, có tính chiến lược đối với sự phát triển của một thành phố năng động dẫn đầu cả nước về mặt kinh tế, nhưng giao cho Liên hiệp Hội Thành phố tư vấn thì rất ít.

Hoạt động phản biện

Phản biện là hoạt động cung cấp các thông tin, tư liệu cùng các ý kiến phân tích, đánh giá tính khả thi và các kiến nghị về sự phù hợp của nội dung đề án đối với mục tiêu và các điều kiện ràng buộc ban đầu hoặc thực trạng đặt ra.

Chủ tịch Liên hiệp Hội ban hành Quyết định thành lập Hội đồng phản biện; số lượng thành viên Hội đồng tùy thuộc vào dự án/công trình, nếu Hội đồng có 5 thành viên thì chỉ có 1 Chủ tịch và 4 thành viên, trường hợp Hội đồng có 7- 9 thành viên thì có 1 Chủ tịch và 1 Phó Chủ tịch, còn lại là các thành viên Hội đồng.                

Giai đoạn 2015 - 2020, hoạt động phản biện của Liên hiệp Hội mạnh nhất và được triển khai thường xuyên, với 77 dự án được tổ chức phản biện về mặt kỹ thuật, trợ giúp về tri thức khoa học và công nghệ ở trình độ cao, đã chỉ ra những khiếm khuyết, rủi ro của dự án/công trình và đề xuất được những giải pháp tối ưu hơn.

Nhu cầu góp ý hay tổ chức phản biện cho các dự án/công trình của Thành phố Hồ Chí Minh là rất nhiều, UBND Thành phố đã ban hành quy định là những dự án thuộc nhóm B, có quy mô lớn và kỹ thuật phức tạp thì phải lấy ý kiến phản biện của Liên hiệp Hội.

Để chủ động tiếp cận đến các dự án/công trình của Thành phố cũng như tạo điều kiện cho các nhà khoa học phát huy năng lực của mình, Liên hiệp Hội đã tổ chức ký kết chương trình hợp tác với các Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Giao thông - Vận tải, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn theo từng giai đoạn. Nội dung hợp tác được cụ thể hóa theo từng năm, theo nhiệm vụ của từng sở ngành, ví dụ nội dung hợp tác đã ký vào năm 2021 như sau:

• Đối với Sở Khoa học và Công nghệ TP. HCM: Nghiên cứu, ứng dụng khoa học và phát triển công nghệ; hợp tác phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ; hợp tác thông tin khoa học và công nghệ. Phối hợp đề xuất thực hiện các giải pháp nâng cao năng lực và hiệu quả của hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; bồi dưỡng đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ có trình độ chuyên môn sâu; đồng thời tổ chức các Hội thảo, tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức về những thành tựu khoa học công nghệ…
• Đối với Sở Giao thông - Vận tải TP. HCM: Phối hợp tổ chức các Hội thảo, báo cáo chuyên đề khoa học về lĩnh vực giao thông vận tải của Thành phố; tổ chức thực hiện công tác tư vấn, phản biện, giám định xã hội, thẩm định, đánh giá chất lượng công trình, quy hoạch hệ thống giao thông và các công trình hạ tầng kỹ thuật…; nghiên cứu, đề xuất các giải pháp trong triển khai thực hiện đầu tư phát triển hạ tầng giao thông theo quy hoạch; tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức về chương trình giảm ùn tắc giao thông, giảm tai nạn giao thông, giảm ngập nước, ứng phó với biến đổi khí hậu, nước biển dâng, bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên cho cộng đồng…
•  Đối với Sở Tài nguyên và Môi trường TP. HCM: Tổ chức các Hội thảo, báo cáo chuyên đề khoa học về tài nguyên và môi trường; Tổ chức phản biện và giám định xã hội các chương trình, đề án, dự án trong lĩnh vực tài nguyên và môi trường; nghiên cứu áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ phòng ngừa ô nhiễm môi trường, sự cố môi trường, xử lý và tái chế chất thải, cải thiện môi trường và các hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học; tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên cho cộng đồng…
• Đối với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP. HCM: Nghiên cứu đề xuất giải pháp phát triển nông nghiệp, nông thôn mới trên địa bàn Thành phố; hội thảo chuyên đề, trình diễn mô hình; bảo tồn, lưu giữ và khai thác nguồn gen động vật, thực vật, nấm, vi sinh vật phục vụ ngành nông nghiệp; đẩy mạnh hợp tác sản xuất, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu, nghiên cứu thị trường, liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm thành chuỗi có truy xuất nguồn gốc; tổ chức hội thảo, hội chợ, triển lãm, giao lưu kết nối để thúc đẩy phát triển ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, VietGAHP, OCOP và hữu cơ nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn cho sự phát triển kinh tế – xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh.

Hoạt động giám định xã hội

        Từ năm 2015 đến nay Liên hiệp Hội Thành phố không được giao công tác giám định xã hội các dự án/công trình đang thi công. Trong thực tế, vấn đề cũng được các nhà khoa học đặt câu hỏi về sự khác nhau giữa giám định xã hội và giám sát công trình.

Về phân cấp tổ chức thực hiện, văn bản số 819/HD-LHHVN ngày 01/10/2014 của Liên hiệp Hội Việt Nam, Hướng dẫn Triển khai thực hiện Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg ngày 14/02/2014 của Thủ tướng Chính phủ về hoạt động TV,PB&GĐXH của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật của Liên hiệp Hội Việt Nam, có nêu: “…giám định xã hội là nhiệm vụ của Liên hiệp Hội Việt Nam và các Hội thành viên, còn giám sát xã hội là nhiệm vụ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam…” (Mục II.2).

Về kinh phí, giám sát công trình được lấy từ dự án/công trình theo quy định, còn giám định xã hội thì kinh phí thực hiện theo quy định hiện hành của Nhà nước. (Điều 6, khoản 3, Thông tư 11/2015/TT-BTC).

Từ những luận điểm nêu trên, công tác giám định xã hội cũng là vấn đề cần được cơ quan Nhà nước quan tâm để đảm bảo thực hiện nhiệm vụ theo quy định, qua đó nâng cao chất lượng dự án/công trình.

Kinh nghiệm và các giải pháp nâng cao hiệu quả

Để đảm bảo cho hoạt động TV, PB&GĐXH đạt được kết quả cao nhất, qua kinh nghiệm thực tiển, Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu một số giải pháp:

           Công tác tổ chức

• Liên hiệp Hội Thành phố đã tham mưu cho Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ban hành Quy chế sử dụng kinh phí hỗ trợ từ ngân sách thành phố cho một số nội dung hoạt động của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, giai đoạn 2007 - 2015 và giai đoạn 2016 – 2021;
• Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Thành phố phụ trách Ban Khoa học - Công nghệ và Tư vấn, phản biện; phân công một chuyên viên của Ban là thường trực làm đầu mối cho các hoạt động về TV, PB&GĐXH.

           Xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia

Chuyên gia chuyên ngành do các Hội thành viên, đơn vị trực thuộc giới thiệu và mời thêm các chuyên gia từ các Viện, Trung tâm nghiên cứu Khoa học Công nghệ tham gia vào các Hội đồng phản biện.

Liên hiệp Hội tổ chức xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia, các nhà khoa học tham gia các hoạt động TV, PB&GĐXH. Các chuyên gia có trình độ chuyên môn cao, chuyên ngành theo từng lĩnh vực; có uy tín về khoa học và có nhiều kinh nghiệm quản lý, tư vấn, thiết kế trong các lĩnh khoa học, kỹ thuật và công nghệ. Dữ liệu được số hóa, qua đó dể dàng tìm kiếm, cập nhật, bổ sung theo thời gian.

           Công tác bồi dưỡng nghiệp vụ

Cử các cán bộ chuyên trách tham gia đầy đủ các lớp tập huấn nghiệp vụ TV, PB&GĐXH do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức; Liên hiệp Hội Thành phố cũng đã tổ chức những lớp tập huấn về các hoạt động này cho các hội thành viên và đơn vị trực thuộc; giao lưu học tập kinh nghiệm với các Liên hiệp Hội tỉnh bạn...

           Công tác tổ chức phản biện

Sau khi nhận văn bản đặt hàng hay giao nhiệm vụ phản biện, Liên hiêp Hội tiến hành xác định nhiệm vụ của dự án/công trình và mời chuyên gia giỏi theo chuyên ngành, có tinh thần trách nhiệm tham gia Hội đồng phản biện, thực hiện nhiệm vụ của công trình cần tổ chức phản biện.

Việc cân nhắc lựa chọn tập hợp lực lượng chuyên gia “Đúng người – đúng việc” có ý nghĩa rất quyết định cho kết quả của Báo cáo phản biện. Có thể khẳng định khâu chính của hoạt động triển khai phản biện xã hội là phương pháp sử dụng hiệu quả chuyên gia.

Đối với dự án/công trình chỉ tổ chức góp ý (không tổ chức phản biện), Chủ tịch Liên hiệp Hội có văn bản mời từ 2 đến 3 chuyên gia giỏi là thành viên tham gia góp ý, sau đó tổng hợp ý kiến gửi chủ đầu tư (đơn vị đặt hàng).

          Ký kết chương trình hợp tác với các Sở

Để chủ động tiếp cận đến các dự án/công trình của Thành phố, tạo điều kiện cho các nhà khoa học phát huy năng lực, cần tổ chức ký kết chương trình hợp tác với các Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Giao thông - Vận tải, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hoặc các Sở, ngành khác có liên quan . Nội dung hợp tác được cụ thể hóa trong văn bản theo từng năm, từng giai đoạn như đã nêu ở phần trên.

         Phối hợp hoạt động với Hội đồng Khoa học Thành phố

Kết hợp và chủ động xây dựng chương trình giữa Liên hiệp Hội với Hội đồng Khoa học Thành phố. Chủ tịch Liên hiệp Hội là Chủ tịch Hội đồng Khoa học nên việc gắn kết các chương trình hoạt động khoa học công nghệ được nhiều thuận lợi trong đó có hoạt động TV, PB&GĐXH.

Liên hiệp Hội cũng đã triển khai đến các Hội thành viên, đơn vị trực thuộc thực hiện Báo cáo chuyên đề khoa học chuyên ngành; một số chương trình nghiên cứu đề tài trọng điểm có liên quan, đáp ứng yêu cầu phát triển Thành phố theo Nghị quyết Đại hội lần thứ XI (2020 – 2025) của Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh. 

III. KẾT LUẬN

Hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp Hội Thành phố Hồ Chí Minh là công việc được diễn ra thường xuyên, nhiều dự án/công trình trọng điểm được Ủy ban nhân dân Thành phố tín nhiệm giao nhiệm vụ, được Ủy ban nhân dân các quận/huyện, Sở, ngành thành phố đặt hàng.

Kết quả có được là do sự hỗ trợ, giúp đỡ của Thành ủy, Ủy ban nhân dân Thành phố trong lãnh chỉ đạo, trong việc xây dựng cơ chế tạo điều kiện để Liên hiệp Hội thực hiện nhiệm vụ; công tác phối hợp với các ban ngành thành phố giúp Liên hiệp Hội chủ động cùng các Nhà khoa học tham gia tư vấn, phản biện cho các dự án/công trình.

Thời gian tới trong hoạt động giám định xã hội nói riêng, Nhà nước cần có cơ chế phù hợp để các Nhà khoa học có điều kiện cùng tham gia giám định các công trình/dự án trọng điểm qua đó đảm bảo tính khoa học và thực tiển, nâng cao chất lượng và hiệu quả công trình./.