VAI TRÒ CỦA MẶT TRẬN VÀ CÁC TỔ CHỨC TRONG TƯ VẤN, PHẢN BIỆN VÀ GIÁM ĐỊNH XÃ HỘI

[1] - Giám sát là việc theo dõi, phát hiện, xem xét; đánh giá kiến nghị nhằm tác động đối với cơ quan, tổ chức và cán bộ, đảng viên, đại biểu dân cử, công chức, viên chức nhà nước về việc thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước (khoản 1 Điều 1 về Giải thích từ ngữ)

  - Phản biện xã hội là việc nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, kiến nghị đối với dự thảo các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước (khoản 2 Điều 1. Giải thích từ ngữ).

   - Mục đích, tính chất của Giám sát là nhằm góp phần xây dựng và thực hiện đúng các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, các chương trình kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại; kịp thời phát hiện những sai sót, khuyết điểm, yếu kém và kiến nghị sửa đổi, bổ sung các chính sách cho phù hợp; phát hiện, phổ biến những nhân tố mới, những mặt tích cực; phát huy quyền làm chủ của nhân dân, góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh và Phản biện xã hội là nhằm phát hiện những nội dung còn thiếu, chưa sát, chưa đúng, chưa phù hợp trong các văn bản dự thảo của các cơ quan Đảng, Nhà nước; kiến nghị những nội dung thiết thực, góp phần bảo đảm tính đúng đắn, phù hợp với thực tiễn đời sống xã hội và tính hiệu quả trong việc hoạch định chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân; phát huy dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội (Điều 2).

Là thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (gọi tắt là Liên hiệp Hội Việt Nam) được thành lập ngày 29/7/1983 thì tuy đã được xác định về tính chất và nguyên tắc tổ chức là một tổ chức chính trị - xã hội của trí thức Việt Nam hoạt động trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ[1], cùng với các đoàn thể chính trị - xã hội khác tạo thành lực lượng nòng cốt trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước nhưng đến nay vẫn được xem là một hội đặc thù mà không phải là một đoàn thể chính trị - xã hội. Theo Quyết định 22/2002/QĐ-TTg ngày 30/01/2002 và sau đó là Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg ngày 14/02/2014 của Thủ tướng Chính phủ thì hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội (TV,PB&GĐXH) của Liên hiệp Hội Việt Nam[2] là nhu cầu của xã hội, là trách nhiệm của trí thức khoa học và công nghệ đóng góp công sức, trí tuệ của mình trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ Tổ quốc. Tại Kết luận số 93-KL/TW, ngày 20/11/2020 của Ban Bí thư về việc tiếp tục thưc hiện Chỉ thị số 42-CT/TW, ngày 16/4/2010 của Bộ Chính trị khóa X về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đã nhấn mạnh: “Hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội có những đóng góp quan trọng, thiết thực vào việc hoạch định chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và các chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội của đất nước”. Hoạt động TV,PB&GĐXH của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ là hoạt động mang tính xã hội, độc lập, khách quan; là hình thức để trí thức đóng góp trí tuệ, cung cấp cơ sở khoa học, cơ sở thực  tiễn cho Nhà nước và các cơ quan có thẩm quyền làm cơ sở đánh giá, phân tích và quyết định các vấn đề về đường lối, chủ trương, chính sách quan trọng và những chương trình, dự án lớn có liên quan về khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo và chính sách xây dựng đội ngũ trí thức, và cũng là sự thể hiện trách nhiệm của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ đối với đất nước. Bên cạnh cơ chế cơ quan nhà nước đặt hàng và Liên hiệp Hội Việt Nam chủ động đề xuất nhiệm vụ thì cơ chế này sẽ phát huy tối đa khả năng tham gia của Liên hiệp Hội Việt Nam trong các dự thảo mang tính chiến lược của Đảng và Nhà nước từ Trung ương đến địa phương. Đây có thể xem là bước tiến trong cải cách cơ chế chính sách nhằm đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam, cụ thể hóa chủ trương của Bộ Chính trị tại Chỉ thị 42-CT/TW về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

        Như vậy, có thể khẳng định rằng: theo các chủ trương, chỉ thị của Đảng và các văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ thì hoạt động tư vấn độc lập nói chung và tư vấn xã hội nói riêng còn là một giải pháp quan trọng cho cải cách hành chính cả ở khu vực công và khu vực tư. Nó lại càng quan trọng hơn khi chúng ta đang cố gắng giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu phải tinh giản bộ máy trong khi khối lượng công việc lại ngày càng tăng lên theo sự phát triển của kinh tế - xã hội. Theo tinh thần cải cách của Nhà nước thì những gì có thể giao cho các tổ chức ngoài khu vực Nhà nước thì Nhà nước sẽ mạnh dạn giao, các cơ quan hành chính Nhà nước các cấp hoàn toàn có thể sử dụng tư vấn từ bên ngoài để thực hiện các nhiệm vụ trong các chức năng định hướng vĩ mô, điều phối, hỗ trợ và thúc đẩy. Trong hoạt động tư vấn, giám sát, giám định và phản biện xã hội do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể và Liên hiệp Hội Việt Nam tổ chức, các quan điểm, ý kiến của các chuyên gia đưa ra mang tính khách quan và độc lập, không chịu bất kỳ sức ép nào vì luôn được tạo môi trường học thuật thoải mái, bình đẳng và tự do tư tưởng, thảo luận trên nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau trên cơ sở các luận cứ khoa học xác đáng và tinh thần xây dựng. Luận cứ khoa học và bằng chứng thực tiễn là thước đo cao nhất về tính đúng đắn của các ý kiến tư vấn, phản biện. Cũng cần lưu ý là phản biện là đứng ở một góc nhìn khác, một vị trí khác, một vai trò khác để đánh giá, xem xét vấn đề mà không phải nói trái, nói ngược. Những chủ trương, chính sách, chương trình, kế hoạch đúng sẽ được những người phản biện ủng hộ... 

        Với tinh thần đó, trong thời gian qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Lâm Đồng đã tham mưu cho Tỉnh ủy ban hành các văn bản triển khai thực hiện Quyết định 217-QĐ/TW và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Lâm Đồng (gọi tắt là Liên hiệp Hội tỉnh) cũng đã tham mưu cho Ủy ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng ban hành Quyết định số 3297/QĐ-UBND ngày 17/11/2006 quy định hoạt động TV,PB&GĐXH của Liên hiệp Hội tỉnh và sau này là Văn bản 1999/UBND-VX ngày 21/4/2015 chỉ đạo Liên hiệp Hội tỉnh triển khai thực hiện hoạt động TV,PB&GĐXH trên địa bàn tỉnh.  

         Sau 5 năm triển khai Quyết định số 217-QĐ/TW, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể trong tỉnh đã chọn nội dung giám sát gắn với các nhiệm vụ trọng tâm của địa phương liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên, hội viên và các tầng lớp Nhân dân và được Nhân dân các dân tộc trong tỉnh quan tâm[3]. Bên cạnh đó còn phối hợp với Đoàn đại biểu Quốc hội đơn vị tỉnh Lâm Đồng, Hội đồng nhân dân tỉnh, các đoàn thể, các sở ngành giám sát 52 cuộc trên các lĩnh vực khác. Các đoàn thể của tỉnh, Mặt trận Tổ quốc các huyện, thành phố và các xã, phường, thị trấn trong tỉnh cũng đã triển khai được nhiều cuộc giám sát khác nhau trên nhiều lĩnh vực cuộc sống... Qua giám sát, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể các cấp đã phát huy vai trò làm chủ của Nhân dân; thể hiện rõ trách nhiệm đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, đoàn viên, hội viên; kiến nghị với cấp ủy, chính quyền những khuyết điểm, thiếu sót cần khắc phục; đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo thực hiện đúng chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước ở địa phương.

         Về công tác phản biện xã hội: Mặt trận Tổ quốc tỉnh và các đoàn thể cấp tỉnh đã tiến hành phản biện một số dự thảo văn bản của Tỉnh ủy và Ủy ban Nhân dân tỉnh trong 5 năm qua như: Nghị quyết về nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng - an ninh, xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị năm 2015; Quy định về quản lý đất đai đối với các hộ gia đình, cá nhân là đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng; Quy định về quản lý sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng; Quy định thang bảng điểm xét duyệt đối tượng, điều kiện được mua, thuê, thuê mua nhà ở xã hội trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng; Dự thảo Quy định tiêu chí ưu tiên lưa chọn đối tượng được mua, thê, thuê mua nhà ở xã hội trên địa bàn tỉnh... Bên cạnh đó là tiến hành góp ý 65 dự thảo văn bản như quyết định, quy định, chương trình, kế hoạch của các Sở, ngành. Công tác phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể của cấp huyện, thành phố: hàng năm chủ yếu tập trung phản biện dự thảo Nghị quyết về phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh và xây dựng hệ thống chính trị hàng năm của huyện ủy, thành ủy; Dự thảo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân và dự thảo Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm của Ủy ban nhân dân huyện, thành phố. Ngoài ra, Mặt trận và các đoàn thể thường xuyên được mời dự họp và góp ý kiến vào các dự thảo chương trình, kế hoạch, chỉ đạo, điều hành của Uỷ ban nhân dân huyện, thành phố. Đối với cấp xã, việc phản biện các dự thảo văn bản hầu như không có mà chủ yếu góp ý kiến trực tiếp khi được mời tham dự các cuộc họp của cấp uỷ, chính quyền tại địa phương, cơ sở. Thông qua hoạt động phản biện đã nâng cao tính chủ động, ý thức, trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể tỉnh; quy tụ và phát huy lực lượng trí thức, chuyên gia trên các lĩnh vực, Hội đồng tư vấn giám sát và phản biện xã hội trước đây và sau này là Hội đồng tư vấn dân chủ và pháp luật đã tham gia đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, kiến nghị, đề xuất các giải pháp góp phần hoàn thiện dự thảo văn bản của tỉnh...

         Đánh giá chung thì Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể tỉnh đã bám sát chức năng nhiệm vụ của từng tổ chức tiến hành giám sát các lĩnh vực nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của đông đảo đoàn viên, hội viên và các tầng lớp Nhân dân. Phương pháp giám sát được thực hiện bảo đảm quy trình, quy định, từ việc xây dựng chương trình, kế hoạch giám sát, báo cáo với cấp ủy phê duyệt và có sự thống nhất với chính quyền, các cơ quan Nhà nước có liên quan. Tăng cường sự phối hợp giám sát chung giữa Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể, Hội đồng nhân dân nhằm hạn chế được các đầu mối chủ trì giám sát, tạo điều kiện thuận lợi cho các địa phương, đơn vị được giám sát. Công tác tuyên truyền trong các cấp, các ngành, các tầng lớp Nhân dân được đẩy mạnh. Tổ chức thực hiện giám sát và phản biện xã hội bước đầu đạt những kết quả cơ bản. Đã tập hợp, phát huy được trách nhiệm, sự tham gia đóng góp của các chuyên gia trên các lĩnh vực, trí thức, người tiêu biểu trong các dân tộc, tôn giáo đối với hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc. Tuy nhiên bên cạnh đó cũng còn một số hạn chế là: việc triển khai các hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể ở cơ sở (xã, phường, thị trấn) chất lượng, hiệu quả chưa cao; nhiều nơi còn lúng túng trong tổ chức triển khai; công tác phối hợp trong từng nội dung giám sát và phản biện xã hội, giữa Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể ở các cấp chưa thật sự chặt chẽ, đồng bộ và một số huyện, thành phố và nhiều xã, phường, thị trấn chậm tổ chức triển khai thực hiện nhiệm vụ giám sát và phản biện xã hội theo chỉ đạo, hướng dẫn của tỉnh; một số nội dung đề ra chưa được tổ chức thực hiện theo đúng kế hoạch, tiến độ thời gian và việc giám sát và phản biện đối với cấp xã còn nhiều lúng túng...

         Đối với Liên hiệp Hội tỉnh Lâm Đồng, trong 2 năm thực hiện Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg ngày 14/02/2014 của Thủ tướng Chính phủ đã thực hiện được 5 nhiệm vụ phản biện[4], 4 nhiệm vụ tư vấn[5] và 3 cuộc tọa đàm khoa học[6]. Riêng năm 2017, Liên hiệp Hội chủ trì phối hợp với các tổ chức thành viên, các nhà khoa học thực hiện 2 nhiệm vụ tư vấn, phản biện và 4 hội thảo khoa học tư vấn đã được UBND tỉnh phê duyệt tại Quyết định số 2136/QĐ-UBND ngày 28/9/2016 gồm có: Nghiên cứu tư vấn về những tác động của việc sản xuất rau, hoa trong nhà màn, nhà kính đến môi trường, khí hậu và cảnh quan của thành phố Đà Lạt; đề xuất các giải pháp khắc phục, điều chỉnh nhằm đảm bảo cho ngành sản xuất rau, hoa phát triển bền vững; Phản biện Kế hoạch triển khai thực hiện Quyết định số 2245/QĐ-TTg ngày 11/12/2012 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án tái cơ cấu ngành khoa học và công nghệ đến năm 2030 gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng góp phần phát triển kinh tế; Giải pháp chống ùn tắc giao thông đô thị tại thành phố Đà Lạt; Giải pháp quản lý đất đai và tài nguyên trên đất được giao đối với các dự án đầu tư khu du lịch nghỉ dưỡng trên địa bàn tỉnh; Đề án thí điểm thi tuyển các chức danh lãnh đạo từ cấp phòng và tương đương trở lên và Giải pháp thực hiện đề án đẩy mạnh phong trào học tập suốt đời trong gia đình, dòng họ, cộng đồng đến năm 2020 tại tỉnh Lâm Đồng. Việc tổ chức thực hiện các hoạt động tư vấn, phản biện của Liên hiệp Hội đã tạo ra sân chơi bổ ích, môi trường hoạt động cởi mở cho đội ngũ trí thức khoa học công nghệ của tỉnh, trí thức tham gia ý kiến, bàn bạc dân chủ, góp trí tuệ của mình vào các quá trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Vai trò của trí thức trong hoạt động TV,PB&GĐXH bước đầu được phát huy theo hướng tích cực...

         Để có thể tiếp tục phát huy và làm tốt hơn vai trò của Mặt trận và các đoàn thể cũng như Liên hiệp Hội tỉnh về lĩnh vực này trong thời gian tới, chúng tôi xin mạnh dạn đề xuất một số giải pháp như sau:

         Thứ nhất là: Theo Quyết định 217-QĐ/TW của Bộ Chính trị thì chỉ quy định đối với các đoàn thể chính trị - xã hội mà thôi, trong khi Liên hiệp Hội là tổ chức chính trị - xã hội nên không được tham gia, nên đội ngũ trí thức chưa phát huy được hết vai trò của mình như các đoàn thể chính trị - xã hội khác, nhất là thực hiện nhiệm vụ rất quan trọng là giám sát. Do vậy, đề nghị Đảng xem xét sửa đổi Quyết định 217-QĐ/TW nói trên là quy định đối với Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội. Bên cạnh đó, Nhà nước cần luật hóa các chủ trương của Đảng về tổ chức Liên hiệp Hội là tổ chức đúng nghĩa là tổ chức chính trị - xã hội như Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 16/4/2010 của Bộ Chính trị khóa X và gần đây là Kết luận số 93-KL/TW ngày 20/11/2020 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW.

         Thứ hai là: Cần quy định rõ những nội dung mà các cấp, các ngành, các cơ quan, đơn vị phải yêu cầu phản biện để tiếp tục phát huy vai trò của Mặt trận, các đoàn thể chính trị - xã hội và Liên hiệp Hội trong việc tăng cường mạnh mẽ hơn hoạt động này trong thời gian tới. Bên cạnh đó là cần quy định các cấp, các ngành, các cơ quan, đơn vị phải phản hồi, trao đổi lại sau khi nhận được  những ý kiến phản biện.

         Thứ ba là: Các thành viên tham gia tư vấn, giám sát, giám định và phản biện đều là những cán bộ có kinh nghiệm nhưng đã về hưu hoặc là những chuyên gia trên một số lĩnh vực tuy đã được bồi dưỡng theo chế độ quy định tại Nghị quyết số 49/2107/NQ-HĐND ngày 12/7/2017 của Hội đồng nhân dân thì cũng đã phần nào động viên nhưng thực tế là chưa phù hợp với đặc thù nêu trên, nhất là chưa tương xứng công sức bỏ ra. Vì vậy đề nghị các cấp có thẩm quyền xem xét có chế độ đãi ngộ hợp lý hơn cho những hoạt động đòi hỏi nhiều trí tuệ và công sức này.

        Và thứ tư là: Tăng cường tập huấn, hướng dẫn, trao đổi kinh nghiệm, học tập các mô hình hay, những cách làm sáng tạo, hiệu quả thiết thực trong việc thực hiện tư vấn, giám sát, giám định và phản biện xã hội theo quy định chung.